سید محمد باقر موسوی پور

  هدف از آموزش روش تحقیق علمی:
1)فراگیری روش وصول به حقایق و کشف مجهولات
2)کسب مهارت لازم برای اجرای پروژه های تحقیقاتی
3)کسب مهارت لازم برای انجام پایان نامه های تحصیلی
پیش‌نیازهای تحقیق علمی:
1)وجود فرهنگ تحقیق
2)محقق
3)بودجه
4)سازمان لازم
5)ابزار تحقیقاتی
6)فراغت لازم برای محقق
7)ضوابط و مقررات مالی و اجرایی
جایگاه آمار در تحقیقات علمی:
1)مرحله نمونه‌گیری
2)مرحله گردآوری و طبقه‌بندی اطلاعات
3)مرحله تجزیه و تحلیل اطلاعات
4)برای تبیین و نمایش اطلاعات
تعریف علم:
به علم در مفهوم کلی و عام آن knowledge اطلاق می‌شود. ولی از واژه علم مفهوم خاصی نیز تعبیر شده است و آن science  است که مقصود آن بخشی از دانستنیها و آگاهیهای نوع بشر است که به روشهای تجربی قابل اثبات و تایید باشد.
تعریف نظریه:
یک نظریه مجموعه‌ای از بدیهات، قوانین و فرضیه‌هایی است که چیزی را درباره واقعیت قابل مشاهده تبیین می‌نماید.
تعریف نظریه از دیدگاه تجربی:
کوششی است عملی در راه جمع‌آوری شواهد و یافته‌های تجربی و برقرار کردن همبستگی بین این یافته‌ها و تبیین آنها از طریق استقراء بدون به کار بردن هر گونه تصورات و تخیلات.
با شنيدن واژه تحقيق چه مفهومي از
آن به ذهن انسان متبادر مي شود ؟
راههاي شناخت و كسب دانش
1)  تجربه
2 ) استناد به مقام صلاحيت دار
3)       منطق
4)       روش علمي
ابتدايي ترين و در عين حال فراگيرترين روش كسب اطلاعات است .
در اين روش اطلاعات بي‌واسطه و به طور مستقيم توسط فرد استفاده كننده از اطلاعات حاصل مي‌شود .
 تجارب شخصي عمدتاً برخواسته از دانش حسي است .
محدوديتهاي تجربه
1ـ تجربه
دانش حسي به واسطه خطاي احساس غيرقابل اطمينان و ناقص است .
محدوديت در تجربه ـ همه امور را نمي‌توان تجربه كرد .
تجربه شديداً تحت تأثير ذهنيت افراد است .
2ـ استناد به مقام صلاحيت‌دار
رجوع به كارشناسان ، متخصصان و مراكز ذيصلاح در زمينه‌هاي موردنظر
پذيرش قول و فعل مقامات ذيصلاح به عنوان واقعيتهاي قابل استناد
محدوديتهاي استناد به مقام صلاحيت‌دار
        نحوه كسب دانش و اطلاعات از سوي مقامات صلاحيت‌دار « آيا آنان دچار اشتباه نمي‌شوند» ؟
        اختلاف نظر صاحبنظران در امر واحد
        اگر به كمك عقل , دانش حسي توسعه داده شود دانش قابل اعتمادتري حاصل مي‌شود .
        منطق از دو طريق براي رسيدن به شناخت به انسان كمك مي‌كند :
        الف) روش قياسي
        ب) روش استقرايي
3ـ منطق
الف) روش قياسي
        قياس در لغت به معناي سنجش ، اندازه گيري و تخمين است .
        استدلال قياسي نتيجه گيري با دلايل كافي از كل به جزء است يا رسيدن مدلل از قوانين كلي و عمومي به موارد جزئي و خاص را گويند .
        شايد اولين حركت قابل ملاحظه در پيدايش رويكرد منظم و سيستماتيك براي كشف واقعيات باشد .
        از كنار هم گذاشتن واقعيات پذيرفته شده و استنتاج يك نتيجه از آن , حاصل مي شود .
اجزاء‌ قياس 
مقدمه كبري                           انساني فاني است .
مقدمه صغري                         علي انسان است . 
تيجه                                    علي فاني است .
محدوديتهاي قياس
        نتيجه قياسي منطقي به هيچ وجه از محدوده مقدمات فراتر نمي‌رود .
        صحت نتيجه مستقيماً به صحت مقدمات بستگي دارد. اطمينان از صحت مقدمات از اهميت خاصي برخوردار است .
 
        چون نتيجه فرآيند تحقيق علمي توليد و كشف دانش جديد است ، پس اين فرآيند نمي‌تواند صرفاً بر پايه استدلال قياسي بنا شود .
ب) روش استقرايي
        استقراء در لغت به معناي جستجو كردن و كنجكاوي كردن است .
        استدلال استقرايي يعني رسيدن ذهن از جزء به كل
        بررسي اجزاء يك قضيه و رسيدن به يك حكم كلي
انواع استقراء
استقراء تام             بررسي كليه اعضاء يك مجموعه
استقراء ناقص            بررسي گروهي از اعضاء يك مجموعه
تفاوت قياس و استقراء
1)       قياس از كل به جزء و  استقراء از جزء به كل
2)       پذيرفتن مقدمات قياس مساوي است با پذيرفتن نتيجه قياس ( اگر مقدمات قياسي را بپذيريم ولي نتيجه را نپذيريم دچار نوعي تناقض منطقي شده‌ايم) ولي در استقراء اينچنين نيست. نپذيرفتن نتيجه در صورت پذيرفتن مقدمات تناقض عقلي و منطقي ايجاد نمي‌كند .
روش علمي :
به اين روش , روش حل مسئله ، روش عقلاني، روش استدلال قياسي ـ استقرايي ، روش آزمايشي نيز گفته‌اند .
روش منظم شناخت و كسب دانش و اطلاعات است .
تغيير كنترل و هدايت شده يك موقعيت غيرثابت يانامعين به موقعيتي كه از لحاظ مشخصات و روابط كاملاً معين و ثابت است.
تحقيق علمي فرآيند جستجوي منظم براي مشخص كردن موقعيت نامعين است .
ويژگي هاي تحقيق علمي
1-مجموعه فعاليتهاي مرتبط با هم است كه آن را به فرآيند جستجو مبدل كرده است .
2-ساختار فعاليتهاي آن  بر پايه يك نظم منطقي استوار است .
3- در صدد روشن كردن رابطه , اثر يا تفاوت بين پديده‌هاست
4- مستلزم توليد، جمع‌آوري و كاربرد داده هاي جديد يا سازماندهي مجدد داده‌هاي موجود براي حل مسائل موردنظر است .
5- نيازمند تخصص است - محقق بايد
الف ) صلاحيت روش شناسي داشته باشد .
ب )  دانش محتوي داشته باشد
6- نتيجه آن توليد دانش نو به صورت مدون است .
7- بدليل نظم و ترتيبي كه دارد يكي از نيرومندترين ابزارها براي حل مسائل و پاسخ به سئوالات است .
معناي تحقيق
تحقيق در لغت به معنای درست و راست گردانيدن،پيدا کردن ، يافتن يا جستجوی حقيقت آورده شده است
 تعاريف بعمل آمده از تحقيق و پژوهش فراوانند
تحقيق به روش علمی را مجموعه مقررات و قواعدی دانسته اند که چگونگی جستجو برای يافتن حقايق مربوط به يک موضوع را نشان مي دهد
در جاي ديگر آنراحقيقت پژوهی ناميده اند
 تحقيق عملی منظم است که در نتيجه آن پاسخ هائی برای سوالات مندرج در موضوع تحقيق بدست خواهد آمد 
تحقيق داراي دو شرط است :
1- كنترل دقيق :شرطي كه مانع تاثير عوامل نامربوط و مزاحم مي شود (اعتبار دروني )
2-نمونه گيري صحيح :شرطي كه يافته هاي پژوهش را قابل بسط و تعميم مي سازد .(اعتبار بيروني )
آغاز تحقيق
جان ديوئی معتقد است:" اولين مرحله تحقيق احساس وجود يک مشکل  است؛ به اين معنی که پژوهشگر در کار خويش با مانع يا مشکلی روبرو گرديده است که در حل آن ابهام يا ترديد دارد و نمی تواند در مقابل آن ساکت بماند.”
 
 
مساله
مسأله يا مشكل پديده اي است غيرعادي ، كه در روند كار سيستم وجود دارد و چون اخلال و بي نظمي ايجاد مي كند سبب افت يا كاهش كمي و كيفي جريان كارها و بازده سيستم مي گردد
مسأله يا مشكل عبارت است از شكاف بين وضعيت موجود و آنچه بايد باشد.
شناسايي مشکل
آغاز يک تحقيق با احساس وجود يک مشکل همراه است. در اين مرحله آن احساس بايد به صورت ” يک  پرسش " در آيد و بيان شود
 بديهی است اين پرسش از مسائل روزمره تا مباحث و فرضيات پيچيده علمی را دربرگيرد، مهم آنست که به شيوه ای علمی و صحيح بيان شود
با در نظر گرفتن دو تقسيم بندی مهم در زمينه علائق علمی و احتياج عملی شما ممکن است تحقيقی بنيادی يا کاربردی را در نظر بگيريد
تفاوت بين تحقيق بنيادی وکاربردی
الف ) هدف :
كاربردي :تامين سعادت و رفاه مردم و مطلوب بودن فعاليت
بنيادي :افزايش حيطه دانش و آگاهي
ب)زمان ومكان :
كاربردي :قائم به زمان ومكان است يعني حل فوري مشكلات
بنيادي : آزمون فرضيه و يافتن كليات است
ج)بيان مساله :
كاربردي :آيا ميتوان از x براي تغيير y استفاده كرد ؟
بنيادي :آيا بين x و y همبستگي وجود دارد ؟
انتخاب موضوع يا مسئله تحقيق
 
        اولين در عين حال دشوارترين فعاليت در فرآيند تحقيق علمي است .
        دشواري اين مرحله بواسطه نبودن مسئله براي تحقيق نيست بلكه بواسطه دلايل زير است :
        محدوديت دانش
        عدم دقت
        عدم توانمندي افراد محقق
عوامل مؤثر بر انتخاب مسئله تحقيق
تمايلات و علائق شخص محقق
نيازها (به عنوان شالوده انجام تحقق)
تغييرات فن‌آوري
منابع انتخاب مسئله
        تجارب محقق
        تجارب متخصصين
        استفاده از نظريه‌ها
        مطالعه متون و تحقيقات انجام شده مربوط به مسئله
        بهره‌گيري از اولويتهاي تحقيقاتي دستگاه‌هاي اجرايي يا صنعتي
ويژگيهاي موضوع يا مسئله تحقيق
        حتي‌الامكان رابطه بين دو يا چند پديده را مورد بررسي قرار دهد . 
        روشن، بدون ابهام و صريح باشد .
        از طريق روشهاي تحقيق علمي قابل بررسي باشد . 
        بيانگر مسائل اخلاقي نباشد و يا مسائل اخلاقي توليد نكند . 
        حتي‌الامكان جديد باشد . 
        براي محقق مهم بوده با ويژگيهاي وي منطبق باشد . 
        دامنه موضوع بايد محدود باشد  .
عنوان تحقيق
در هنگام نوشتن عنوان بايد خصوصياتی که برای يک عنوان خوب برشمرده می شونددر نظر گرفت . اين موارد عبارتند از:
-از کلمات کوتاه ، رسا ودر حد امکان از يک زبان استفاده شود
-عبارت گويا باشد و گيج کننده نباشد.ازاختصارات که ممکن است مخفف عبارات مختلفی باشند پرهيز شود.
-در تحقيقات توصيفی بيان مکان و زمان تحقيق در عنوان ضرورت دارد.
-در عنوان دقيقا" آنچه محقق بدنبال تعيين آن است بيان شود.
-سعی شود دامنه تحقيق محدود در نظر گرفته شود.
-عنوان را غير سوالی مطرح نمائيد.
-از کلمات مناسب ومطلوب استفاده شود.
بيان مسئله يا موضوع
آنچه بايد معين يا حل شود را دقيقاً روشن كند .
حوزه مورد مطالعه را با يك سئوال دقيقاً محدود كند .
اهميت و ضرورت مسئله
        چرا انجام آن ضرورت دارد ؟
          انجام آن داراي چه ارزشي است ؟
          نتايج حاصل از آن به چه كار مي‌آيد ؟
اهداف تحقيق
        هدف , نقطه يا جهتي است كه فعاليتها در فرآيند تحقيق متوجه آن است .
        اهداف از يك سو زمينه‌هاي هماهنگي فعاليت هاي تحقيق را فراهم مي‌كند و از سوي ديگر جهت و ميزان پيشرفت جريان تحقيق را نشان مي‌دهد .
صورتهاي هدف
        اهداف يا هدف كلي
        اهداف خرد يا ويژه
هدف كلي
بيان مقصود و منظور نهايي به صورت گسترده است .
محور و جهت اصلي را براي برقراري رابطه و درك مسئله به خوبي نشان مي‌دهد .
مستقيماً از موضوع گرفته مي‌شود .
اهداف ويژه
        خرده  مسئله‌هاي تحقيق نيز ناميده مي‌شوند .
        محقق دقيقاً توضيح مي‌دهد كه در تحقيق بدنبال چيست ؟
        اهداف ويژه هم ميسر حركت را مشخص مي‌كند و هم ملاكهاي عيني براي ارزشيابي تحقيق را بدست مي‌دهند .
ملاكهاي لازم براي انتخاب و بيان مسئله
1- رابطه بين دو يا چند متغير را بيان كند
2-روشن و بدون ابهام و به صورت سئوالي بيان شود
3-آزمون پذير باشد
ارزشيابي مسئله تحقيق
        آيا مسئله تحقيق به روز (جديد) است ؟
        آيا مسئله تحقيق رابطه بين پديده ها را مورد بررسي قرار مي‌دهد؟
        آيا مسئله تحقيق روشن و ‌صريح بيان شده است ؟
        آيا دامنه مسئله تحقيق محدود شده است ؟
        آيا براي تحقيق منابع مالي لازم در اختيار است ؟
        آيا امكانات پرسنلي، زماني، تجهيزاتي لازم براي تحقيق وجود دارد؟
        آيا محقق اساساً شهامت انجام تحقيق را دارد؟
        آيا مسأله با علائق و تمايلات محقق همخواني دارد؟
        آيا مسئله از اهميت و ارزش لازم براي مطالعه برخوردار است ؟
        آيا انجام تحقيق با توجه به روشهاي علمي تحقيق امكانپذير است؟
        آيا يافته‌هاي تحقيق نياز خاصي را برطرف مي‌كند؟
        آيا موضوع تحقيق مسائل اخلاقي و حيثيتي توليد نمي‌كند؟
        آيا اطلاعات لازم براي انجام تحقيق در دسترس هست يا مي‌توان توليد كرد؟
        آيا روشها ، وسائل و ابزارهاي لازم با روايي)  (Validityو پايايي (Reliability)كافي در اختيار محقق هست؟
فرضيه
« فرضيه عبارت است از پيش بيني راه‌حلهاي احتمالي و مشخص و يا حدس خردمندانه مبتني بر دانش و آگاهيهاي گذشته درباره چگونگي رابطه بين دو يا چند پديده كه در محك آزمون عملي سنجيده مي‌شود. »
فرضيه‌ها در توصيف رابطه بين پديده ها به چهار شكل ظاهر مي‌شوند
1ـ فرضيه‌هايي كه در پي بررسي تفاوت يك يا چند پديده با يك يا چند پديده ديگر هستند .
2ـ فرضيه‌هايي كه بدنبال بررسي ميزان رابطه و جهت همبستگي بين دو يا چند پديده هستند .
3ـ فرضيه‌هايي كه درصدد كشف رابطه علت و معلولي بين پديده ها هستند  .
4- فرضيه‌هايي كه در پي بررسي اثر يك يا چندپديده بر يك يا چند پديده ديگر  هستند  .
ويژگيهاي فرضيه
        فرضيه بايد قدرت روشنگري و تبيين داشته باشد .
        فرضيه بايد رابطه مورد انتظار بين پديده‌ها را بيان كند .
        فرضيه بايد قابل آزمون باشد .
        فرضيه بايد با بدنه دانش موجود سازگاري و همخواني داشته باشد .
        فرضيه بايد تا حدامكان كوتاه و ساده بيان شود .
 
انواع فرضيه‌ تحقيق
فرضيه تحقيقي
شامل:
1- فرضيه جهت دار
2-فرضيه بدون جهت
فرضيه آماري
انواع فرضيه و نحوه بيان آنها
فرضيه تحقيقH1
فرضيه‌هايي كه ادعا مي‌كنند بين پديده‌هاي مورد نظر رابطه ، اثر يا تفاوت وجود دارد.
 فرضيه‌ صفر    H0
فرضيه‌هايي كه ادعا مي كنند بين پديده‌هاي مورد آزمايش رابطه ، تفاوت يا اثري وجود ندارد
منابع فرضيه‌ها
        نظريه‌هاي موجود
        تحقيقات انجام شده قبلي
اشتباهاتي كه معمولاً  در آزمون فرضيه بايد از آن اجتناب كرد
        مترادف گرفتن فرضيه با مشاهدات
           جمع آوري اطلاعات در جهت حمايت از فرضيه
سئوالات تحقيق
        سئوال معمولاً وجه استفهامي فرضيه ها است .
        تدوين سئوال آسانتر از تدوين فرضيه است .
        سئوال مانند فرضيه برخاسته از مسئله پژوهش است .
        سئوال دشواريهاي آزمون فرضيه را ندارد
ويژگيهاي سئوالات
        بايد ساده ، روشن ، غيرقابل تفسير باشد .
        دقيقاً در راستاي مسئله تحقيق بيان شود .
        پاسخگويي به سئوالات بايد با توجه به ابزارها و اطلاعات امكانپذير باشد .
        دامنه سئوالات بايد محدود باشد .
        بايد به صورت استفهامي بيان شود .
تعاريف
1- تعريف نظري
2- تعريف عملياتي
1- تعريف نظري
تعريف با استفاده از فرهنگنامه
2-تعريف عملياتي
        واژه به گونه‌اي تعريف شود كه بيانگر رفتار يا اعمال لازم براي اندازه‌گيري يك پديده باشد .
        نوعي تعريف كاربردي و خاص در يك تحقيق با توجه به هدفي كه در تحقيق معين شده است .
خصوصيات تعريف عملياتي
        مشاهده پذيري ( اعمال و رفتار تعريف شده , قابل ديدن بوده و اين امر قابل تكرار باشد .)
        اندازه پذيري (اعمال و رفتار تعريف شده قابل اندازه‌گيري و حتي الامكان به كميت درآيد .) 
تعريف، تشخيص و نامگذاري متغيرها
به معناي عام كميت يا كيفيتي كه بتواند جمع مقادير بين دو مقدار معين يا بعضي از مقادير بين دو مقدار را بخود بگيرد .»
در تحقيق به هر خاصيتي كه از يك حالت به حالت ديگر تغيير يابد گفته مي شود .
طبقه بندي و نامگذاري متغيرها
        براساس نقشي كه در تحقيق دارند .
        براساس كميت و كيفيت
        براساس ميزان ارزشي كه به خود مي‌گيرند.
طبقه بندي متغيرها براساس نقشي كه در تحقيق دارند
        متغير مستقل (محرك يا درون داد)  independent variable
        متغير وابسته (پاسخ يا برون داد) dependent variable    
        متغیر تعدیل کننده(moderator) (زمینه)
        متغير كنترل control variable                                    
        مداخله گر (مزاحم)                          nuisance variable
متغیر مستقل(Independent)(متغیر تاثیر گذار) ارزش ان تحت تاثیر متغیر دیگری نیست. و توسط محقق مقادیری می پذیرد تا اثر ان بر متغیر دیگر بررسی شود و در بیشتر مواردی که بدنبال رابطه علت و معلول هستیم از این تعریف استفاده می کنیم
•        متغیر وابسته(Dependent)(تاثیر پذیر)ارزش یا مقدار ان به متغیر دیگری بستگی دارد و در اختیار پژوهشگر نیست
-        تشخیص این متغیرها بستگی به عنوان و نوع طرح تحقیق دارد
-        مثال: بررسی تاثیر کشیدن سیگار بر سرطان ریه در...
-        بررسی افسردگی در افراد مجرد و متاهل ...
-        بررسی تاثیر شیوه های  تشویق بر یادگیری دانش اموزان
•        متغیر تعدیل کننده(moderator) (زمینه): متغیر کیفی یا کمی است که جهت یا میزان رابطه میان متغیرها ی مستقل و وابسته را تحت تاثیر قرار می دهد.(تاثیر تشویق بر یادگیری در دختران و وپسران) درواقع نوعی  متغیرمستقل دوم محسوب میشود، متغیرهای دموگرافیک در این رده قرار می گیرند.
متغیر کنترل(control) : در یک تحقیق نمی توان اثر تمام متغیرها را بر یکدیگر بطور همزمان بررسی کرد. بنابراین برخی از انها را باید کنترل نمود و یا انها را خنثی نمود.مثلا در بررسی رابطه پیشرفت تحصیلی با عزت نفس دانشجویان می توان رشته و جنسیت را کنترل کرد (بصورت نمونه گیری تصادفی یا همتا کردن )
متغیر مداخله گر(intervening): متغیری است که محقق برای استنتاج از نحوه تاثیر متغیر مستقل بر متغیر وابسته مورد نظر قرار می دهد. و نه قابل کنترل و نه قابل مشاهده مستقیم بصورت تعدیل کننده است. مانند بررسی اثر روش تدریس حل مسئله با سخنرانی بر پیشرفت تحصیلی دانشجویان در اینجا عامل مداخله گریادگیری دانشجویان می باشد که قابل کنترل یا اندازه گیری نیست
طبقه بندي متغيرها برحسب كميت و كيفيت
        كمي Quantitative variable                           
        كيفي variable                         Qualitative
متغیر کمی(Quantitative) از نظر مقدار و ارزش متفاوت بوده و بصورت عددی بیان میشود مانند سن، قد، تعداد دانشجویان، وزن، اگاهی، نمره افسردگی
متغیر کیفی(Qualitative) متغیری است که از نظر کیفی متفاوت بوده وبصورت غیر عددی نشان داده میشود.مانند جنس، رنگ مو، نگرش، درجه افسردگی
طبقه بندي متغيرها براساس ارزشي كه به خود مي‌گيرند
        دو ارزشي double value                               
        چند ارزشي multi value                         
متغير گسسته و پيوسته
• متغیر پیوسته(Continuous) : متغیری است که هر ارزش یا مقداری (اعشاری، کسری، صحیح) را میتوان به ان نسبت داد
-        متغیرهای پیوسته کمی هستند
-        سن، قد، وزن،
• متغیر گسسته (Discrete ) : متغیری است که فقط مجموعه ای از ارزشهای معین به ان اختصاص  داده میشود(فقط اعداد صحیح)
        -متغیر گسسته هم می تواند کمی باشد و هم بصورت کیفی باشد
        متغیر گسسته کمی : تعداد کتابهای کتابخانه، تعداد دانش اموزان کلاس، نمره افسردگی
        متغیر گسسته کیفی: وضعیت تاهل، جنسیت، مقطع تحصیلی
متغير مزاحم و اطلاعاتي
متغير مستقل:
1-عملي يا فعال
2-هويتي يا تشخيصي
مقیاس های اندازه گیری
مقیاس اسمی nominal scale
مقیاس ترتیبیordinal scale
مقیاس فاصله ایinterval scale
مقیاس نسبیratio scale
مقیاس اسمی( nominal scale)
ابتدایی ترین مقیاس است که صرفا به تعیین طبقات می پردازد و مشاهدات را طبقه بندی می کند، کدگذاری یا نامگذاری متغیرها از وظایف این مقیاس به شمار می اید مانند : رشته تحصیلی ، طبقه بندی بر اساس حروف الفبا
مقیاس ترتیبی(ordinal scale)
به ترتیب طبقات میپردازد. مرتب کردن افراد و اشیاء از بالا به پایین یا برعکس مانند رتبه کنکور، مهارت کارگران، شدت بیماری
مقیاس فاصله ای(interval scale
علاوه برطبقه بندی، نامگذاری، و مرتب کردن به ما اجازه می دهد که فاصله های موجود بین افراد ، اشیاء و... را دقیقا مشخص کنیم و عمل مقایسه را امکانپذیر می کند. صفر مطلق وجود ندارد و می توان جمع و تفریق برای فواصل ان استفاده کرد. مانند درجه حرارت ، نمره هوش و...
مقیاس نسبی(ratio scale
-        بالاترین سطح اندازه گیری است و حدود فعالیت ان مشتمل بر کلیه عملیات مقیاسهای فوق است . در این مقیاس صفر مطلق وجود دارد و کلیه عملیات ریاضی قابل اجرا است.مانند وزن ، نمره افسردگی، نمره اگاهی ،
-        نکته مهم اینکه متغیر کمی پیوسته می تواند نسبی یا فاصله ای باشد(قد، وزن، تعداد)و متغیر کیفی گسسته معمولا اسمی و یا ترتیبی باشد(جنس، وضعیت اجتماعی، )
تعريف جامعه , نمونه , روشهاي نمونه برداري و حجم نمونه
جامعه :population                            
گروه بزرگتري كه درصدد هستيم يافته‌هاي حاصل از بررسي و مطالعه را به آنها تعميم دهيم .
نمونه :   sample                                     
گروه يا مواردي كه اطلاعات از آنها به دست مي‌آيد .
مراحل نمونه برداري
        تشخيص و تعريف جامعه
        فهرست كردن افراد جامعه
        انتخاب يك نمونه نماينده 
        تعيين اندازه نمونه (حجم نمونه)  
روشهاي نمونه برداري   sampling methods
روشهاي نمونه برداري تصادفي
Random sampling methods
روشهاي نمونه‌برداري تصادفي
        تمامي اعضاي جامعه مورد نظر براي انتخاب شدن شانس مساوي دارند .
        منظور از تصادف نبودن هرگونه طرح و نقشه نيست بلكه به كار بست روشهايي اشاره  دارد كه امكان پيش بيني دقيق و اعمال نظر را از ميان بر‌مي دارد . 
ويژگيهاي روش تصادفي ساده
        شانس انتخاب اعضاء جامعه تعريف شده براي عضويت در نمونه برابر است .
        اجراي آن براي جوامع بزرگ وقت‌گير و پرزحمت و گاهي غيرممكن است .
        استفاده از جدول اعداد تصادفي امكان پذير است .
مراحل انتخاب نمونه به شيوه تصادفي ساده
        اسامي جامعه تعريف شده بطور كامل فهرست مي شود .
        به هر يك از اعضا يك شماره اختصاص داده مي شود .
        جدول اعداد تصادفي تهيه مي شود .
        يك سطر و ستون از جدول اعداد تصادفي به عنوان نقطه شروع انتخاب مي شود .
        ارقام سمت راست سطر و ستون انتخابي با توجه به تعداد جامعه مورد نظر انتخاب مي شود .
        اعدادي كه كمتر يا مساوي عدد جامعه موردنظر باشد انتخاب و تا تكميل نمونه ادامه مي يابد .
روش نمونه‌برداري تصادفي طبقه‌اي
موارد كاربست :
        چنانچه جامعه موردنظر، ناهمگن باشد و بتوان آن را به طبقات كوچكتر تقسيم كرد .
        چنانچه محقق مايل باشد زيرگروهها يا طبقات كوچكتر به همان نسبتي كه در جامعه هستند در نمونه نيز حضور داشته باشند . 
مراحل 
        جامعه را دقيق و روشن تعريف كنيد .
        زيرگروههاي آن را مشخص كنيد .
        نسبت زيرگروهها يا طبقات به كل جامعه را تعيين كنيد .
        تعداد كل نمونه را مشخص نمائيد .
        به نسبت زيرگروهها نمونه را به تعداد مورد نياز به صورت تصادفي انتخاب نمائيد .
نمونه برداري خوشه‌اي
        گاهي انتخاب نمونه از افراد جامعه بنابه دلايلي امكانپذير نيست .
        محقق ناگزير است به جاي فرد , گروهي از افراد را انتخاب كند .
مراحل نمونه‌برداري خوشه‌اي
        جامعه موردنظر را تعريف كنيد .
        واحد نمونه‌برداري(خوشه‌ها) را تعريف كنيد .
        نمونه را به تعداد موردنياز به صورت تصادفي از ميان واحدها (خوشه‌ها) انتخاب كنيد .
نمونه برداري خوشه‌اي چند مرحله‌اي
بواسطه گستردگي بيش از حد جامعه محقق ناگزير مي‌گردد نمونه را طي دو يا چند مرحله انتخاب كند .
مراحل
        جامعه موردنظر را دقيقا تعريف كنيد .
        واحدها يا خوشه‌هاي نمونه برداري را تعريف كنيد .
        تعدادي از خوشه‌ها يا واحدها را به صورت تصادفي انتخاب كنيد .
        از ميان خوشه‌هاي انتخاب شده تعداد افراد مورد نظر را به روش تصادفي انتخاب كنيد .
روش نمونه برداري  غير تصادفي
به روشهايي اطلاق مي گردد كه در آنها بنا به دلايلي امكان حصول شرط برابري شانس انتخاب براي همه اعضاء جامعه وجود ندارد .
 مانند :
        در دسترس نبودن همه اعضاء جامعه
        كمبود وقت
        عدم توانمندي محقق در اجراي صحيح روشهاي نمونه برداري تصادفي 
1ـ روش نمونه برداري منظم يا سيستماتيك
ويژگي:
افراد با فواصل معين به عنوان اعضاء نمونه انتخاب مي‌شوند .
مراحل روش نمونه برداري سيستماتيك :
        جامعه مورد نظر يا در دسترس را به روشني تعريف كنيد .
        فهرست كامل و دقيقي از جامعه تعريف شده تهيه كنيد .
        افراد جامعه را بدون سوگيري و رعايت ترتيب خاصي شماره‌گذاري كنيد .
        اندازه نمونه مطلوب را مشخص نمائيد .
        تعداد افراد جامعه را بر تعداد افراد نمونه موردنظر تقسيم كنيد .
از ميان حاصل تقسيم عددي كوچكتر يا مساوي حاصل تقسيم انتخاب كنيد. (اين عدد نقطه شروع انتخاب نمونه است .)
        عدد انتخاب شده را با حاصل تقسيم جمع كنيد (عدد بدست آمده دومين عضو نمونه است .)
        حاصل تقسيم را با مجموع اعداد به دست آمده مجدداَ جمع كنيد و آنقدر اين عمل را تكرار كنيد تا تعداد نمونه موردنظر كامل شود .
2ـ روش نمونه برداري در دسترس
        گروهي هستند كه در دسترس محقق هستند .
        فعاليت خبرنگاران درنظر خواهي از مردم .
        اين روش قابل اعتماد نيست .
        فقط در زماني كه محقق قصد تعميم نداشته باشد مي‌تواند از اين روش استفاده كند .
3ـ روش نمونه برداري هدفمند
        اگر براساس ضرورت و بر مبناي شناخت قبلي يا با هدف خاص نظرات يا خصوصيات برخي افراد جامعه مهم باشد .
        در پاسخ به اين سئوال كه آيا نمونه , نماينده جامعه هست يا خير ؟ صرفاَ شناخت محقق ملاك عمل است
 حاصل تحقيق با احتياط و مشروط تعميم داده مي‌شود .
حجم نمونه
راه هاي تعيين حجم نمونه
1 – انتخاب 30 نفر يا بيشتر به عنوان نمونه
2 – استفاده از فرمولهاي تعيين حجم نمونه
3-استفاده از جدولهاي تعيين حجم نمونه
دسته بندي تحقيقات
( انواع تحقيق )
دسته بندي پژوهشها بر مبناي هدف 
تحقيقات بنيادي
تحقيقات كاربردي
دسته بندي پژوهشها بر مبناي نحوه كنترل
        آزمايشي                                                          Experimental
تاريخي
توصيفي
دسته بندي پژوهشها بر مبناي مكان گرد آوري داده ها 
          تحقيق ميداني                                           Field research
كتابخانه اي        library research
آزمايشگاهي       laboratory research
        تحقيق غير ميداني
infield research
ابزارهاي جمع آوري داده ها
        مشاهده  Observation                                    
        پرسشنامه   Questionnaire                           
        مصاحبه   Interviewing                                
        اسناد و مدارك Documents                           
1ـ مشاهده observation                   
ويژگيهاي مشاهده:
        متداول ترين و طبيعي ترين ابزار جمع آوري داده هاست .
        اندازه گيري مستقيم پديده‌ها ، واقعيتها و طبقه بندي داده ها براي شناخت حاصل مي‌شود .
        هرچند مشاهده‌هاي عادي كمتر شكل علمي دارد ولي مي‌توان به عنوان اولين مرحله شناخت به حساب آورد . 
براي خارج كردن مشاهدات از صورت عادي و روزمره اقدامات زير را بايد انجام داد :
        وقايع ، پديده ها كه بايد مورد مشاهده قرار گيرند را دقيقاَ تعريف كنيد .
        معيارهاي طبقه بندي مشاهدات را در نظر گيريد .
        طرحهاي عيني و كمي براي اندازه گيري رفتارهاي مورد مشاهده تعريف كنيد .  
        در صورتيكه مشاهده گران غير از محقق هستند آنان را آموزش دهيد  .
انواع مشاهده
        آزاد
        نظامدار 
محاسن مشاهده
1ـ روش مستقيم جمع آوري اطلاعات است .
2ـ داده هاي وسيع را در مدت كم مي توان جمع آوري كرد .
3ـ امكان دستيابي به داده هاي مطمئن را فراهم مي كند .
4ـ برخي رويدادها ناپايدار هستند ، فقط مي توان از مشاهده مستقيم اطلاعات آن را گرفت .
5ـ مشاهده پوياتر از ساير روشهاي جمع آوري داده هست .
معايب مشاهده
1ـ مشاهده گر معمولاَ آن چيزي را مشاهده مي‌كند كه از قبل مي‌شناسد .
2ـ حضور مشاهده گر در موقعيت مورد مشاهده رفتارها را دگرگون مي‌سازد .
3ـ خوش بيني يا بدبيني مشاهده گر در مورد مشاهده تأثير مي‌گذارد .
4ـ انشاي آنچه ديده شده است در بسياري اوقات دشوار است .
5ـ هميشه موقعيت مشاهده فراهم نيست
نكاتي كه مي‌تواند اعتبار مشاهده را افزايش دهد
 
        آموزش مشاهده گران
        تعريف عملياتي رفتارهايي كه بايد مشاهده شوند .
        استفاده از وسايل كمكي
        ثبت بلافاصله مشاهدات
        غيرحساس كردن حضور مشاهده گران
پرسشنامه Questionnaire                                   
مجموعه‌اي از سئوالات برخواسته از اهداف و سئوالات تحقيق به صورت كتبي است .
انواع پرسشنامه
        باز
        بسته
مقايسه پرسشنامه هاي باز و بسته
        نسبت آزادي پاسخگو در ارائه پاسخ
        آساني و دشواري طراحي
        استخراج و طبقه بندي داده ها
        سرعت در پاسخگويي
محاسن پرسشنامه
        ارزاني و سهولت اجرا
        رفع مشكل برقراري ارتباط رودررو
        يكساني شرايط اجرا براي همه
معايب پرسشنامه
        عدم برگشت پرسشنامه
        عدم اطمينان از درك سئوالات
        عدم اطمينان از ثبت صحيح پاسخها
        مشكل افراد كم سواد
ويژگيهاي يك پرسشنامه خوب
        سئوالات آن پايايي و روايي دارد .
        سئوالات آن جانبدارانه نيست  .
        سئوالات آن واضح ، روشن و غيرقابل تفسير است .
        سئوالات آن داراي نظم روان شناختي است .
        تاجايي كه ممكن است سئوالات آن كم است .
        ظاهر پرسشنامه زيبا و جذاب است .
نكاتي براي افزايش پايايي و روايي سئوالهاي پرسشنامه
        مطالعه پرسشنامه هاي مشابه
        رايزني با صاحبنظران
        اجراي آزمايشي
        آزمون پايايي
        تدوين مقدمه گويا
        تهيه جدول تعلق سئوالات پرسشنامه به سئوالات تحقيق
مصاحبه Interviewing                                         
مجموعه سئوالات برخواسته از اهداف، سئوالها يا فرضيه‌هاي تحقيق به صورت شفاهي است .
انواع مصاحبه
        كاملاً هدايت شده (منظم)
        نيمه هدايت شده
        آزاد
مقايسه مصاحبه‌هاي هدايت شده با مصاحبه‌هاي هدايت نشده
        از حيث كمي و كيفي بودن داده ها
        ميزان انعطاف پذيري
        امكان شرايط يكسان 
محاسن مصاحبه
        ميزان انعطاف پذيري
        كيفيت بكر و غني
        آساني ارتباط شفاهي نسبت به ساير ارتباطات
معايب مصاحبه
        امكان هدايت مصاحبه شونده
        جلب رضايت مصاحبه كننده از سوي مصاحبه شونده
        وقت گيري مصاحبه
        كمي افراد مورد مصاحبه
        عدم كارآزمودگي مصاحبه گران
        دشواري تجزيه و تحليل داده ها
نكاتي كه مي‌تواند روايي و پايايي مصاحبه را افزايش دهد
        تهيه راهنماي مصاحبه
        ارائه آموزشهاي لازم براي مصاحبه گران
        انتخاب مصاحبه گر و مصاحبه شونده همزبان
        صرفاً مصاحبه گر و مصاحبه شونده در جلسه مصاحبه حضور داشته باشند .
        توجه دادن مصاحبه گر به پرهيز از جانبداري
        سئوالات غيرمستقيم انشا شود.
        بوجود آوردن جو صميمانه براي تعامل متقابل
بررسي اسناد و مدارك  Documents        
        معمولاً به عنوان روش مكمل  براي روشهاي ديگر به كار مي‌رود ولي به دو صورت در انجام تحقيق مي‌تواند نقش داشته باشد .
        بهره‌گيري از اين ابزار براي تدوين ادبيات تحقيق
        استفاده از اين ابزار براي جمع آوري داده ها به عنوان محتواي اصلي برخي از انواع تحقيق
معايب بهره گيري از اسناد و مدارك
        دشواري پي بردن به اعتبار و صحت سند
        تضادهاي احتمالي موجود در اسناد و مدارك
        احتمال تحريف اسناد با گذشت زمان
        عدم دستيابي به اطلاعات كافي از طريق اسناد و مدارك
  مشكل گزينش اسناد 
محاسن بهره گيري از اسناد و مدارك
        بسياري از داده‌ها كه قبلاً توليد شده است را از اين طريق مي‌توان دريافت كرد .
        آشكار كردن لزوم يا عدم لزوم انجام تحقيق
        تدوين ادبيات
        بررسي حقايق گذشته
روشهاي تجزيه و تحليل داده ها
        1ـ تحليل توصيفي descriptive analysis 
        2ـ تحليل استنباطي Inferential analysis
تحليل توصيفي descriptive analysis         
        داده هاي جمع آوري شده با استفاده از شاخصهاي آمار توصيفي خلاصه ، طبقه‌بندي و توصيف مي‌شوند .
        مستلزم آمار توصيفي ساده ولي موجد اطلاعات با ارزشي است دسته‌هايي از عمليات آماري براي تحليل توصيفي:
        اندازه‌هاي گرايش مركزي مانند ميانگين ، ميانه ، نما
        اندازه‌هاي پراكندگي مانند دامنه تغييرات، انحراف استاندارد
        اندازه‌هاي موقعيت نسبي مانند نمره‌هاي تراز شده ، رتبه
        اندازه هاي رابطه اي مانند ضريب همبستگي
تحليل استنباطي Inferential analysis         
        همواره مستلزم فرآيندهاي پيچيده‌تري است .
        مستلزم علمياتي است كه بتوان نتايج حاصل از تجزيه و تحليل را به جامعه بزرگتري تسري داد .
        از جمله فرآيندهاي آن توجه به نمونه و روشهاي نمونه برداري است . /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin-top:0cm; mso-para-margin-right:0cm; mso-para-margin-bottom:10.0pt; mso-para-margin-left:0cm; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; mso-bidi-font-size:16.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin;}